نیازمندی های غیر قابل اندازه گیری

یکی از مواردی که تقریبا همه مهندسین نرم افزار با آن دست و پنجه نرم کرده اند، موضوع تحویل گرفتن نیازمندی ها (یا اصطلاحا سفارش کار) است. زمانی که به عنوان تولید کننده نرم افزار آزاد یا مهندس نرم افزار یک تیم برنامه نویسی مشغول به کار هستید، قطعا نیاز خواهد بود که موضوعات مورد تولید را تحویل بگیرید. البته نحوه تحویل گرفتن سفارشات مشتری که توسط تیم فروش انجام می شود کمی با موضوع تحلیل نیازمندی ها متفاوت است و روش های خاص خود را دارد. در این نوشتار به موضوع تحویل نیازمندی ها توسط تیم تولید پرداخته شده است.

یکی از اولین نکته هایی که در مورد نیازمندی باید رعایت شود قابل اندازه گیری بودن آن است. قابل اندازه گیری به این معنی که بتوان درصد پیشرفت تولید را برای نیازمندی مورد نظر تعیین کرد و از همه چیز مهمتر تعریف اتمام آن به صورت مشخص و قابل اندازه گیری باشد.

چند نمونه از نیازمندی هایی که به این صورت نیستند را در زیر می بینید:

  • نرم افزار باید سریع باشد
  • وبسایت باید زیبا باشد
  • نرم افزار باید خوش دست باشد
  • نرم افزار باید کاربران را مدیریت نمایید

سه مورد اول از این موارد نیازمندی های non functional هستند. معمولا در این دسته از نیازمندی ها بیشتر شاهد موارد غیر قابل اندازه گیری هستیم. وقتی به عنوان مهندس نرم افزار با چنین نیازمندی هایی مواجه می شوید، در اولین اقدام بهتر است تا جای ممکن این موضوعات را صریح و روشن کنید و به هیچ وجه یک آیتم کاری با این شرایط را قبول نکنید. با قبول کردن کاری با این شرایط اقدام به خودکشی کرده اید. خودکشی ای دردناک و طولانی.

پس بهتر است چکار کنیم؟ بهترین کار بحث و بررسی و توافق بر سر جزییات است نه کلیات. به طور مثال در مورد اول اگر برنامه به صورت desktop است، کسی که نیازمندی را به شما تحویل داده (تیم تحلیل، همکار تحلیل گر شما در تیم و یا هر کس دیگر) باید به عنوان نمونه به موارد زیر پاسخ دهد:

  • روی کامپیوتر با حداقل چه مشخصاتی برنامه اجرا خواهد شد؟
  • آیا برنامه به صورت شبکه ای اجرا خواهد شد؟
  • بالا آمدن برنامه باید در حداقل چه زمانی انجام شود؟ محدودیتی در این زمینه وجود دارد؟
  • بارگزاری داده ها در فرم های اطلاعاتی حداکثر در چه زمانی انجام شود؟ (با در نظر گرفتن امکانات سخت افزاری)
  • عمل ذخیره سازی حداکثر در چه زمانی انجام شود؟ (با در نظر گرفتن امکانات سخت افزاری)

یافتن پاسخ مناسب برای این سوالات به برنامه نویس این امکان را می دهد که تصمیمات فنی مورد نظر را اتخاد نماید. در مورد بالا شاید تیم برنامه نویسی تصمیم بگیرد مقدار زیادی از داده ها را در زمان شروع اجرای برنامه cache کند. در صورتی که موضوع سرعت اجرای اول نرم افزار برای مشتری موضوع خیلی مهمی باشد و زمانی پایینی (به صورت دقیق) درخواست کرده باشد، تیم برنامه نویسی باید با دقت بیشتری این کار را انجام دهد. باید منظور دقیق از سریع بودن نرم افزار مشخص شود.

حتی شاید با توجه به نیازمندی ارائه شده و امکانات موجود، نیازمندی ها غیر منطقی به نظر برسند و مورد قبول قرار نگیرند.

فاجعه اصلی

فاجعه اصلی زمانی اتفاق می افتد که نیازمندی های functional یک نرم افزار به صورت غیر قابل اندازه گیری و مبهم ارائه شوند. اتفاقی که معمولا در این مواقع می افتد این است به دلیل عدم وجود نیروی کارشناس و یا مواردی مانند عجله در ارائه محصول یک سری از نیازمندی ها به صورت سراسیمه به تیم تولید تحویل می شوند. تیم تولید هم معمولا برای این که محکوم به کم کاری یا موضوعات دیگر نشود کار بر روی این نیازمندی ها را بدون داشتن جزثیات کافی شروع می کند و در نهایت در دور باطل عدم رضایت مشتری و دور ریختن کارها و دیرکرد در پروژه و در نهایت شکست پروژه می افتد. یکی از دلایلی که فاجعه اصلی در این بخش اتفاق می افتد این است که نیازمندی های functional مهمترین بخش از نیازمندی های یک مشتری هستند و بدون برآورده شدن آنها هیچ یک از تلاش های یک تیم تولید مفید نخواهد بود.

معمولا تحویل گرفتن نیازمندی ها به صورت غیر قابل اندازه گیری و مشخص مشکلات زیر را بوجود خواهد آورد:

  • تحویل بسیار مشکل کار و عدم رضایت همیشگی مشتری
  • عدم امکان طراحی و پیاده سازی نرم افزار مناسب نرم افزار و تکرار دوباره کارهای انجام شده به دلیل طراحی بد
  • بی انگیزگی تیم تولید به دلیل حاشیه ها و تنش های ایجاد شده در تحویل کارها
  • عدم امکان تهیه و ارائه گزارش پیشرفت پروژه

موارد کلی مطرح شده در این نوشتار شاید در نظر تعدادی از همکاران موضوعاتی بدیهی و طبیعی به نظر برسند. واقعیت امر این است که این موضوعات بدیهی نیز هستند. ولی با توجه به تجربیات شخصی ام این مورد جز مواردی بود که نیاز به مطرح کردن داشت. اگر پروژه ای با شکست روبرو شود معمولا تیمی که مسئول پیاده سازی آن بوده مورد اتهام قرار خواهد گرفت. پس در تحویل گرفتن نیازمندی ها (که مبنای اصلی تعریف کننده پروژه و حدود آن است) دقت دو چندان نیاز است.

راهکارهایی برای مشتری، یا رزومه

مواقع زیادی راهکارهایی را می بینیم که دلایل منطقی برایشان پیدا نمی کنیم. تصمیمات و راهکارهایی که یک برنامه نویس ارائه می دهد به طور منطقی باید با توجه به شرایط پروژه امکانات فنی و مالی پروژه و فرهنگ سازمانی و نیازهای مشتری ارائه شده باشد.

بیشتر برنامه نویس ها در مرحله ای از زندگی کاری خود در موقعیتی قرار می گیرند که برای پروژه یا سازمان خود تصمیم گیری می کنند. تصمیم گیری در زمان شروع یک پروژه یکی از دشوارترین کارهایی است که یک برنامه نویس می تواند انجام دهد. در عین حال تصمیمات مناسب در این زمان می تواند در پیشرفت یک برنامه نویس کمک بسیاری کند.

وقتی یک برنامه نویس هنگام ارائه راهکار در چنین مواقعی منافع  و آینده سازمان و مشتری را مد نظر قرار دهد، قطعا تصمیمات مناسبتری خواهد گرفت.

متاسفانه در دنیای واقعی خیلی این اتفاق نمی افتد. تصمیمات برنامه نویس ها ممکن است بیشتر بر مبنای اثر آن موضوع خاص روی رزومه شخص گرفته شود. مثلا در انتخاب این که یک پروژه تحت وب single page باشد یا نه، قبل از این که به نیاز مشتری توجه شود ممکن است به سابقه کاری و فرصت کسب تجربه شخصی و اثر موضوع sinple page application روی روزمه شخص توجه شود.

واقعیت امر این است که کارفرمایان مسئول یادگیری و کسب تجربه نیروهای فنی نیستند. اصلیترین منبع درامد یک برنامه نویس در سطح وسیعتر سازمان خروجی قابل لمس برای مشتری است. این که به عنوان مثال در یک پروژه از لبه های فناوری استفاده شده است یا نه، خیلی دردی از مشتری و مجموعه دوا نخواهد کرد، در حالی که شاید این موضوع در رزومه افراد فنی آن پروژه تاثیر بسیار مثبتی داشته باشد. بالاخره همه کارفرمایان به دنبال افرادی هستند که فناوری های روز را به خوبی آموخته و تجربه کرده اند.

این موضوع که برنامه نویس ها و در حالت کلی مهندسین نرم افزار باید همیشه راهکارهای به روز ارائه دهند امری کاملا منطقی و اصولی است. ولی هزینه یادگیری و آزمایش فناوری ها و روش های جدید با چه کسی است؟ هر برنامه نویس با توجه به زمینه کاری خود می تواند هر مقداری که نیاز دارد زمان برای یادگیری و آزمایش کنار بگذارد. ولی آزمودن روش ها و فناوری های جدید در یک پروژه سازمانی جدی (مخصوصا بدون  هماهنگی کارفرما) خیلی موضوع خوشایندی نیست.

درست است که معماران یا برنامه نویس های ارشدی که با این موازین راهکار ارائه می کنند همیشه از نظر فنی قوی و به روز به نظر می رسند ولی در حالت کلی این افراد در بلند مدت مورد اعتماد نخواهند بود و بالاخره این موضوع روزی برایشان درگیری ایجاد خواهد کرد.

ارائه راهکار مهندسی فرایندی است که می تواند به همان اندازه که جذاب و کارا است، ویران کننده نیز باشد. در ارائه راهکارها همیشه اولویت اصلی مشتری و نیازهای اوست. در کنار این موضوع مسائلی مانند هزینه های پیاده سازی و نگهداشت، هزینه های دیرکرد، هزینه نیروی انسانی مورد نیاز و فرهنگ و شرایط سازمان باید در نظر گرفته شود که یک راهکار به موفقیت نزدیکتر باشد.

*ایده اصلی این مطلب از یکی از بخش های کتاب ۹۷Things Every Software Architect Should Know گرفته شده است.


تصمیمات اقتصادی تصمیمات احساسی

درسی از یک نرم افزار ۱۵ دقیقه ای

تصمیمات اقتصادی تصمیمات احساسی

همه ما در پروژه های مهندسی نرم افزاری بودیم و هستیم که هر روز هر فرد تصمیماتی می گیرد. این تصمیمات شاید در کوتاه مدت نتایج خود را نمایان نکنند. ولی بخشی از روند کلی یک پروژه را همین تصمیمات مشخص می کنند.

در اوایل تشکیل روش ها و اصول مهندسی نرم افزار بیشتر این روش ها و اصول، از دیگر رشته های مهندسی و تولیدی اقتباس شدند. به این صورت که سعی می شد تمام یا بخشی از قواعد بخش های تولیدی صنعتی در این رشته نیز پیاده شود. به مرور زمان و گسترش فناوری اطلاعات این روال ها و روش ها، دستخوش تکامل هایی شدند که بیشتر به ذات این نوع مهندسی نزدیک شوند.

این سیر تکاملی به دلیل تفاوت اساسی مهندسی نرم افزار با سایر رشته های مهندسی بود. می توان به طور خلاصه چند تفاوت مهندسی نرم افزار با دیگر رشته های مهندسی را به این صورت مطرح کرد:

  1. عدم شناخت دقیق نیازمندی ها
  2. تغییرات همیشگی و عدم قطعیت در نیازمندی ها
  3. تغییرات ساختاری زیاد در فناوری ها

این پویایی همه جانبه در پروژه های نرم افزاری مانع از این خواهد شد که مهندسین آن، بدون سبک و سنگین (trade off) کردن شرایط و بررسی شرایط هر لحظه یک پروژه، از یک قاعده و روش کلی به صورت کورکورانه تبعیت کنند.

وقتی هر یک از ما در موقعیت تصمیم گیری قرار می گیریم، رفتارهای متفاوتی از خود بروز می دهیم. عده ای از ما تصمیماتی بر پایه طرفداری های خود میگیریم. عده ای بدون در نظر گرفتن شراید و هزینه ها، تصمیم گیری می کنیم و عده ای بلند پروازی و یا محافظه کاری زیادی به خرج می دهیم.

اولین موردی که در اتخاد یک تصمیم خوب (لااقل در مهندسی نرم افزار) باید در نظر گرفته شود این است که همه چیز در این رشته قابل سبک و سنگین کردن است. مخصوصا در زمینه مهندسی فرایندها و مدیریت پروژه. تقریبا هیچ قانون و قاعده و روش جهان شمولی در مهندسی نرم افزار وجود ندارد (شاید برعکس رشته های مانند مهندسی عمران). هیچ کسی نمی تواند ادعا کند که به طور مثال مدیریت پروژه چابک راه حل همه مشکلات است و باید بدون و کم و کاست تمام قواعد آن اجرایی شود. شاید در بعضی فرهنگ ها و سازمان ها و پروژه ها حتی مدل waterfall نیز جواب خوبی داده باشد!!!!

در استفاده از هر چیزی در مهندسی نرم افزار (فناوری، روال، فرایند، روش) بهتر این است که با جمع آوری اطلاعات و تحقیق و بررسی و استدلال، تصمیم گرفته شود که چه بخش هایی از موضوع خاص قابل پیاده سازی در سازمان است. اگر منصفانه به موضوع نگاه کنیم خواهیم دید که نمی توان از هیچ روش خاص مهندسی نرم افزار پیروی کورکورانه کرد. و باید به فرهنگ سازمان، شرایط پروژه و دیگر موضوعات حتما توجه شود.

سبگ و سنگین کردن (trade off) در هر تصمیم روزمره هریک از نیروهای فنی و غیر فنی شاغل در یک پروژه نرم افزاری دخالت دارد.

وقتی یک تصمیم نتیجه تحقیق و بررسی و سبک و سنگین کردن نباشد احتمالا به صورت احساسی گفته شده است. تصمیمات احساسی مشکلات خاص خودشان را دارند که در زیر به چند مورد اشاره شده است.

  1. قابل بررسی و اندازه گیری از نظر نتایج نیستند. (چون دلایلی و اهداف ملموسی پشت آن ها نبوده است)
  2. فرد تصمیم گیرنده موضع شخصی در قبال آن تصمیم خواهد گرفت

این موارد بحث و تبادل نظر در مورد تصمیمات اتخاد شده را بسیار مشکل می کنند.

هزینه دیرکرد

یکی از فاکتورهایی که در زمان تصمیم گیری باید به آن دقت کرد هزینه دیرکرد است. هزینه دیرکرد در زبان ساده هزینه ای است که سازمان از دیر رسیدن محصول به دست مشتری متحمل خواهد شد.

این هزینه به صورت دقیق قابل اندازه گیری نیست و الزاما هزینه های مادی را شامل نمی شود. ولی همین که به صورت نسبی به این موضوع دقت شود تاثیر بسیار زیادی در تصمیم گیری ها خواهد داشت.

به طور مثال در موضوعات فنی ممکن است روش انجام دادن درست و صحیح یک کار مدت زمان تحویل آن بخش از محصول را یک ماه عقب بیندازد. اگر در برخورد با مدیریت و تحلیل شرایط، تیم به این نتیجه رسید که هزینه دیر شدن این بخش از سیستم بسیار بیشتر از هزینه انجام غیر مهندسی آن است، تیم می تواند احساسات مهندسی (!) خود را نادیده گرفته و به سریعترین حالت ممکن این امکان را در سیستم ایجاد کند و در ادامه مراحل تولید زمانی برای رفع مشکلات ناشی از آن کنار بگذارد.

البته شایان ذکر است موضوعی که در مثال بالا در مورد تصمیمات فنی مطرح شد، ممکن است تیم و شرکت تولید کننده نرم افزار را به دام خطرناکی بی اندازد. از این جهت است که خیلی از مشاوران و مهندسین نرم افزار به شدت با ایجاد عمدی یا سهوی بدهی فنی در پروژه ها مخالف هستند. این دام همان انجام دادن بی کیفیت کارها به بهانه عجله در ارائه محصول است. اگر تمامی تصمیمات فنی، تحت تاثیر مدیریت و عجله در ارائه محصول گرفته شود، دست آخر با محصولی مواجه خواهید شد که غیر قابل نگهداشت است و عملا به هیچ دردی نمی خورد. به همین دلیل موضوع سبک و سنگین کردن شرایط باید بسیار با دقت پیش برود.

بهتر است در اتخاذ تصمیمات به بار مالی آن نیز توجه کنیم.  اکثر مواقع نتیجه تصمیمات بر اساس نتایج مالی آنها سنجیده می شوند. یکی از هنرهای مدیران و مهندسین نر م افزار ایجاد توازن در رسیدن به اهداف کوتاه مدت (مانند ارائه نسخه های مورد نظر جهت جذب سرمایه گذاری و یا قرارداد) و اهداف بلند مدت (قابلیت نگهداشت نرم افزار، هزینه های نگهداشت و …) است. اگر تصمیمات در رده های مختلف سازمانی بدور از احساسات و برداشت های غیر مهندسی باشند این امر به راحتی اتفاق خواهد افتاد.

چگونه یک سوال فوق العاده بپرسیم

همه ما برنامه نویس ها در تمام مراحل کاریمان نیاز به پرسیدن سوالات متفاوت از افراد متفاوت داریم. این که سوال ما چگونه طراحی شده باشد بسیار در کیفیت و زمان دسترسیمان به پاسخ تاثیر خواهد داشت.

مهارت در پرسیدن سوالات حرفه ای همچنین می تواند تاثیر فوق العاده ای در رشد یک برنامه نویس داشته باشد. احتمالا برای شما پیش آمده که سوالی پرسیده باشید و در اولین پاسخ به شما گفته شده باشد: آفرین چه سوال خوبی! همین آفرین ها می تواند راه شما را باز کند.

هچنین با گسترش استفاده از وبسایت های پرسش و پاسخ آنلاین مهارت در پرسیدن سوالات خوب و به جا، بیشتر و بیشتر در رسیدن به هدف کمک خواهد کرد و حتی سوالات خوب می توانند در وجه شغلی یک برنامه نویس تاثیر بسیار مثبتی نیز داشته باشند. به این صورت که مثلا در سایت stackoverflow.com سوالات نیز امتیاز دهی می شوند و در امتیازات یک کاربر تاثیر زیادی دارند.

با این مقدمه، برای پرسیدن یک سوال فوق العاده در محل کار چه مواردی نیاز است؟

سعی کنید سوال نپرسید!

اولین مرحله در پرسیدن یک سوال خیلی خوب این است که سعی کنید سوال پرسیده نشود! قبل از طرح سوال بهترین کار این است که مدت مناسبی صرف تحقیق و بررسی در مورد موضوع سوال انجام شود. فرض کنید سوال را می خواهید از یک همکار یا دوستی بپرسید که به شدت مشغول کار دیگری است. آیا پرسیدن سوال بدون تحقیق و بررسی یک جور بی احترامی به دوستتان نیست؟!

نتیجه تحقیقاتی که در این مرحله انجام شده نیز می تواند در کنار موضوع سوال مطرح شود. به طور مثال می توان گفت در stackoverflow گشتم و این جواب را پیدا کردم که به این دلیل خاص به درد من نمی خورد. این موضوع به پاسخ دهنده سوال خیلی کمک خواهد کرد تا تفاوت سوال شما با دیگر سوالات را متوجه شود. و این موضوع حس بسیار خوبی در مخاطب ایجاد می کند.

عنوان سوال را دقیق انتخاب کنید

عنوان سوال نقش بسیار زیادی در نتیجه خواهد داشت. عنوان سوال باید علاوه بر مختصر بودن، سعی کند تمام اطلاعات لازم برای ایجاد آمادگی ذهنی پاسخ دهنده را، در اختیار او قرار دهد. عنوان سوال در سوالات شفاهی در واقع همان اعلام کمک یا درخواست کمک از همکار خواهد بود. اطلاعاتی که در عنوان سوال خیلی مهم هستند به صورت زیر است:

  • زبان برنامه نویسی یا زیرساخت مورد نظر (زمانی که در یک تیم یکنواخت کار می کنید می توانید فرض کنید طرف مقابل اطلاع از زیرساخت و زبان شما دارد)
  • متن exception یا خطای منطقی ای که به آن برخوردید به طور خلاصه. مثلا: خطای cannot enumerate all types of … را می گیرم.
  • موضوعات مربوط به شرایط خاصی که دارید، مثلا اگر پایگاه داده شما متفاوت با بقیه تیم است و حدس میزنید که خطا از این مورد است حتما ذکر کنید که پایگاه داده من متفاوت است

محدوده سوال تا حد امکان کوچک باشد

وقتی سوالی مطرح می شود باید سعی کنید محدوده طرح سوال تا حد امکان کوچک باشد. به این صورت که مکان دقیق ایجاد مشکل مشخص شده باشد و روش ایجاد دوباره مشکل مشخص شده باشد. همچنین اگر وابستگی خاصی در صورت مسئله به فناوری یا زیرساخت خاصی وجود دارد حتما مشخص شده باشد. به طور مثال بگویید حدس می زنم مشکل از binding ورژن asp.net ما باشد. دست آخر کاری که دقیقا در حال انجامش بودید نیز قابل ارائه باشد، مثلا:میخواستم فاکتور خالی جدیدی ثبت کنم.

 برای مطالعه بیشتر در این موضوع می توانید به پست دیگری از من مراجعه کنید.

پروژه تستی ایجاد کنید

در صورتی که امکان این کار وجود داشت بهتر است یک پروژه تستی قابل اجرا که موضوع سوال در آن ایجاد شده باشد درست کنید. این به روند رسیدن شما به پاسخ بسیار کمک خواهد شد. به این صورت که بجای مراجعه پاسخ گو(ها) به میز شما. شما پروژه را برای مخاطبین ارسال می کنید. در ایجاد این پروژه به موضوعات زیر دقت کنید:

  • تا حد امکان داده های مورد نیاز به صورت static داخل برنامه وجود داشته باشد
  • رابط کاربری پیچیده ای نداشته باشد
  • تمام نیازمندی های نرم افزاری تا حد امکان در کنار پروژه وجود داشته باشد
  • کد ساده داشته باشد و سریع سر اصل مشکل رفته باشد

همچنین می توان گفت پروژه تستی را می توانید به عنوان یک unit test بزرگ ببینید.

پرسیدن سوالات مناسب و بجا به طور حتم نیازمند تلاش و دقت فراوان است. این موضوع باید به اندازه باقی نیازمندی ها و تخصص های مورد نیاز در مهندسی نرم افزار جدی گرفته شود. البته مانند اکثر مهارت ها آموختن و استفاده کردن مناسب از این مهارت نیز نیازمند تمرین و تکرار خواهد بود.

این مطلب  در مورد پرسیدن سوالات شفاهی نوشته شده است. برخی از قوانین و اصول وبسایت هایی مانند stackoverflow با مواردی که مطرح شده متفاوت است.


 مهارت های غیر فنی یک برنامه نویس

خوب باگ بزنیم (Useful bug reports)

پنج اشتباه رایج در مورد برنامه نویس ارشد

در مطلب قبلی در مورد خصوصیات اصلی یک برنامه نویسی ارشد (senior) مواردی را مطرح کردم. هدف اصلی مطلب جاری روشن ساختن بعضی از اشتباهات رایج در مورد برنامه نویس ارشد است. در زیر به چند مورد از آنها اشاره می کنم. 

تنها برنامه نویس بهتری بودن کافیست

بهتر است برای مطالعه بیشتر در این مورد به مطلب قبل سری بزنید. درست است که برنامه نویس خوبی بودن یکی از الزامات ارشد بودن در محیط کار است. ولی پیش نیاز کافی برای این موضوع نیست. این که فرد شخصیت قابل اتکایی داشته باشد. خوش رو باشد. دانش خود را تا حد امکان به رایگان در اختیار دیگران بگذارد. تمام کننده باشد و … و …. نقش بسیار مهمی در این موضوع خواهند داشت.

ارشد نباشی حتما دانش پایینی داری

باز هم با توجه به مورد قبل و مطلب قبلی در این زمینه نمی توان از ارشد نبودن فرد چنان برداشتی کرد. خیلی از برنامه نویس های خوب را می شناسم که از چنین امتیازی استقبال نمی کنند. نکته دیگر اینکه در کجا؟! در یک شرکت دسته سوم و چهارم برنامه نویس ارشد بودن هم چنان لطفی ندارد. و این که فردی در شرکتی مثل مایکروسافت software engineer 3 باشد چندان شکست محسوب نمی شود. زیر این آسمان آبی همه چیز نسبی است.

ارشد خود خوانده!

خیلی از دوستان را دیده ام که از یک زمانی در رزومه خود عنوان سمت را به senior تغییر داده اند. باید بگویم زمانی که وقت ارشد بودنتان رسیده باشد، از شواهد و قراین محیط به این موضوع پی خواهید برد! زیاد عجله نکنید. ارشد خود خوانده معمولا مشروعیت زیادی بین همکاران دیگر نخواهد داشت. برنامه نویس معمولی بودن چندان هم سر افکندگی نیست!

ارشد یعنی مدیر

این بدترین تصوری است که تا به حال دیده ام. مدیریت پروژه یا تیم امری است که با موضوع برنامه نویس ارشد بودن کاملا متفاوت است. مهارت ها و تخصص های یک مدیر بسیار با چیزی که یک برنامه نویس یا اصطلاحا یک technical lead نیاز دارد فرق دارد. یک تیم می تواند در آن واحد هم برنامه نویس ارشد داشته باشد و هم مدیر.

یک برنامه نویس ارشد همیشه و همه جا ارشد است

به دلیل اهمیت موضوع دوباره تکرار می کنم که برنامه نویس ارشد بودن یک امر کاملا نسبی است. به طور مثال فرض کنید فردی در یک شرکت طراحی وب برنامه نویس ارشد است. آیا این فرد در صورت منتقل شدن به شرکتی مانند گوگل باز هم ارشد خواهد بود؟! البته این امر غیر ممکن نیست و این مثال خیلی اغراق آمیز است. ولی برای روشن شدن موضوع نیاز است همیشه به این مثال ها توجه کنیم. برنامه نویس ارشد بودن خیلی وابسته به محیط است.


برنامه نویس ارشد کیست؟

مهارت های غیر فنی یک برنامه نویس

آیا سابقه کاری در درآمد برنامه نویسی نقش مهمی دارد؟

مهارت های غیر فنی یک برنامه نویس

به عنوان برنامه نویس همه ما به دنبال بهتر شدن در زمینه فنی هستیم. همه ما تصور می کنیم دانش فنی بالاتر مساوی است با درآمد بیشتر.

تا به حال افرادی را دیده اید که علارغم دانش فنی پایین تر از شما، موقعیت و پست بالاتری دارند؟ البته ممکن است خیلی از این افراد ارتباط هایی داشته باشند که شما ندارید! ولی در اصل قضیه به این اندازه سیاه نیست.

در حالت کلی موقعیت و درآمد بیشتر در برنامه نویسی الزاما از دانش فنی ناشی نمی شود. تقریبا در همه رشته های مهندسی علاوه بر دانش فنی که لازمه کار است، نیاز است فرد مهارت هایی داشته باشد. نمونه ای از این مهارت ها به صورت زیر می باشند:

۱) شرکت در جلسات و مدیریت آنها

شرکت در جلسات در اکثر مشاغل اجتناب ناپذیر است. اگر در خود مهارت موثر بودن در جلسا ت و صحبت کردن و به نتیجه رسیدن را نمی بینید حتما روی این موضوع کار کنید. چون به ناچار نیاز خواهد بود برای پیشرفت، در جلسات متعددی حضور پیدا کنید. مدیریت جلسه به این معنا است که در زمان معین به نتیجه ای هر چند کوچک برسید. تصمیمی اتخاذ کنید. موارد را بررسی کنید و …

۲) برقراری ارتباط

به دلیل زندگی در یک جامعه انسانی، هر فردی نیاز دارد که ارتباطات موثری با افراد پیرامون خود برقرار کند. در شغل برنامه نویسی از آن جایی که هدف اصلی معمولا رفع مشکل یک فرد یا سازمان است. و اصولا کار تیمی بالای را میطلبد، نیاز به برقراری ارتباطات موثر بیشتر احساس می شود. درست است که geek بودن در برنامه نویس ها صفت خوبی به نظر می رسد. ولی geek منزوی در دنیای امروز راه به جایی نخواهد برد!

۳) قابلیت تحلیل انتظار مشتریان

این که شما خودتان را به جای کاربران نهایی یک سیستم بگذارید مهارتی است که به راحتی در افراد یافت نمی شود. به طور مثال کاربران یک وبسایت فروش لباس چه انتظاراتی می توانند داشته باشند. یا کاربران یک نرم افزار مالی چه انتظاراتی می توانند داشته باشند. البته لازم نیست معجزه کنید. قاعدتا باید از اطلاعات دنیای پیرامون خود مانند تحلیل گران سیستم، جلسات مشتری، مشاهده میدانی و … کمک بگیرید تا به نتایجی دست یابید.

۴) کار تیمی فوق العاده

برنامه نویسی و تولید نرم افزار به شدت کار تیمی ای است. شما نمی توانید به صورت انفرادی پیشرفت کنید. پیشرفت شما در گرو مهارت شما در انجام تیمی کارهاست.

۵) آموزش

به عنوان برنامه نویس شاید به ذهنتان خطور کرده باشد که با یادگیری تخصص یا مهارت شما توسط دیگران موقعیت شغلی خود را از دست خواهید داد. یا این که باید همیشه فوت کوزه گری را نزد خود نگه دارید. ولی تجربه به طور کلی موضوعی بر عکس این را نشان داده است. یکی از فاکتورهای اصلی در پیشرفت کسب اعتماد کارفرمایان است. شاید قراردادها اجرای بخشی از قوانین حاکم بر بازار کار را تضمین کنند. ولی کلید اصلی در پیشرفت، اعتماد است. اعتماد از راه های متفاوتی ایجاد می شود. و یکی از این راهها آموزش است. آموزش به همکاران در چهارچوب های مختلف بسیار در این زمینه کمک کننده خواهد بود. آموزش همچنین باعث خواهد شد مقبولیت بیشتری در بین همکاران داشته باشید. این مقبولیت در آینده به عنوان مدیر نقش مهمی در موفقیت شما ایفا خواهد کرد.

موارد فوق چند مورد از مهارت هایی بود که می توان برای یک برنامه نویس در نظر گرفت. موارد پیشنهادی دیگری را در نظر دارید؟

چرا برنامه نویس ها چند شغله هستند؟

این موضوع را که بیشتر برنامه نویس ها چند شغله هستند نمی توان انکار کرد. در واقع این موضوع که اکثر ایرانی ها چند شغله هستند را نمی شود انکار کرد. حتی اگر کسی بتواند با شگردهای خلاقانه این موضوع را پنهان کند.

شاید بعضی مواردی که در این مطلب مطالعه خواهید کرد در مورد مشاغل غیر از برنامه نویسی نیز صحت داشته باشد.

چرا برنامه نویس ها چند شغله می شوند؟

۱) عدم امنیت شغلی

این مطلب را بارها و بارها از کارفرمایان مختلف شنیده ام که نیاز به نیرویی دارند که شش دانگ حواسش به کار شرکت باشد. درگیر کارهای حاشیه ای نشود. به طور خلاصه کاملا در اختیار مجموعه باشد. ولی در اکثر این کارفرمایان تعهدی که مورد نیاز این امر است را ندیده ام. تعهد کارمند و کارفرما امری دو جانبه است. شما نمی توانید انتظار داشته باشید کسی بدون امنیت شغلی مناسب تماما در اختیار شما باشد. به طور مثال اگر تزلزل پروژه ای را که در آن فعالیت می کند مشاهده کرد و به این نتیجه رسید که عدم موفقیت پروژه منجر به قطع همکاری خواهد شد قطعا به دنبال گزینه های جایگزین خواهد گشت.

۲) پرداختی نامناسب

همه ما می دانیم که زندگی مخارج فراوانی دارد. اعم از پیشبینی شده و پیشبینی نشده. هر انسانی به مقدار مشخصی خواهد توانست قناعت پیشه کند و زندگی خود را متناسب با درامد خود مدیریت کند. ولی بین مخارج و درامد فاصله زیادی ایجاد می شود به ناچار از هر طریقی که شده فرد باید این فاصله را کم کند. (نا گفته نماند که پرداختی نا مناسب الزاما پرداختی کم نیست، پرداخت حقوق نا مرتب نیز می تواند مصداقی از پرداختی نامناسب باشد) هر فردی راه حل خاص خودش را خواهد داشت و یکی از راه حل های برنامه نویس ها مشارکت در کارهای پروژه ای و پاره وقت است.

۳) یادگیری

برنامه نویسی شغل پویایی است. نیاز به یادگیری مستمر یکی از نیازهای اصلی هر برنامه نویسی است. وقتی در شرکت یا مجموعه ای این نیاز به نحوی برطرف نشود برنامه نویس ها معمولا مشغول پروژه های جانبی خواهند شد تا این نقص را جبران کنند.

۴) کسب تجربه

وقتی شما با مشکل فنی یا غیر فنی ای بارها و بارها بر می خورید طبیعتا مهارت حل مسائل مرتبط در شما ایجاد خواهد شد. این موضوع با دانش فنی فرق اساسی دارد.

۵) پیشرفت

به طور مثال شما قادر به انجام معماری نرم افزار هستید. بین شما و کسی که کار معماری نرم افزار انجام داده تفاوت وجود دارد. خیلی وقتها امکان این که کسی کاری بالاتر از جایگاه فعلی خود را انجام دهد در سازمان فعلی او وجود ندارد. به این دلیل اقدام به شرکت در پروژه ها یا انجام کارهای پاره وقت می کند.

مواردی ذکر شده برگرفته از تجربه شخصی بنده و مشاهده دوستان و همکاران خودم در طی چند سال اخیر است. قطعا موارد بالا همه دلایلی نیستند که ممکن است فرد را به چند شغلی هدایت کند.

موارد ذکر شده از نظر اهمیت مرتب شده بودند. به طوری که موارد بالاتر از نظر بنده اهمیت بیشتری داشته اند.

پرکاری و بدهی فنی

blog.castsoftware.com

technical-debt

چه برنامه نویسی یک برنامه نویس مفید است؟ ممکن است برنامه نویس های پرکاری را دیده باشید، که همیشه در حال جنب و جوش اند. همیشه در حال فعالیت. اما چه مقدار از این فعالیت مفید است؟ یکی از فاکتورهای مهم مفید بودن یک فعالیت برنامه نویسی مقدار بدهی فنی ای است که به جای می گذارد. در واقع هر چه مقدار بدهی فنی برنامه نویس بیشتر باشد، کار او کمتر مفید واقع خواهد شد.

بدهی فنی نمونه ها و مصادیق فراوانی دارد. در زیر چند مورد از انها را مشاهده می کنید.

  • کلاسهای (class) بسیار بزرگ با مسئولیت های فراوان. (بیشتر سیستم توسط چند کلاس بزرگ مدیریت می شوند)
  • یک stored procedure برای بسیاری از کارها.
  • Copy paste کردن کد! (فاجعه)
  • عدم استفاده مجدد مناسب از کلاسها
  • عدم refactor کردن کدها جهدت استفاده مجدد و نوشتن تکه کدهای جدید برای حل مسائل جدید
  • عدم بروزرسانی سیستم های مشتریان و نیاز به نگهداری سیستم های قدیمی در مشتریان خاص

وقتی بدهی فنی در فرایند انجام کاری بوجود می آید چه اتفاقی می افتد؟ به احتمال زیاد بدهی های فنی جمع شده از فعالیت های قبل روی هم انباشته شده و به زودی حتی فرصتی برای ارائه امکانات جدید باقی نخواهد ماند. با تنگ شدن زمان، فعالیت ها و امکانات در حال توسعه نیز با بی سلیقگی انجام شده و بدهی های بیشتری را بر جای خواهند گذاشت. این دور باطلی است که در نهایت منجر به شکست پروژه نرم افزاری خواهد شد.

آخرین نفر مسئول است

مسئله مهمتر و خطرناکتر در مورد بدهی فنی این است که پرداخت بدهی ها الزما به عهده کسی نخواهد بود که آنها را به بار آورده است. ممکن است نفرات قبلی تیم خرابکاری هایی کرده باشند که شما به عنوان آخرین کسی که روی پروژه کار کرده اید مجبور به پاسخگویی در قبال آنها باشید. هیچ چیز دردناکتر از این نخواهد بود که جوابگوی اشتباهاتی باشید که در ایجاد آنها نقشی نداشته اید!

پرکار هستید؟ پس دقت کنید

اگر برنامه نویس پرکاری هستید حتما به این مورد توجه کنید که تنگی وقت و پرکاری منجر به ایجاد بدهی های فراوان برای تیم شما نشوند. به طور خاص وقتی در حال ارائه تخمین زمانی برای کارهای سفارش داده شده هستید موضوع رفع بدهی های فنی را در نظر بگیرید. نیازی نیست که مدیریت پروژه یا مدیریت محصول در جریان ریز کارهای انجام شده در فعالیت های مختلف باشند.

مطالب مرتبط:

آیا سابقه کاری در درآمد برنامه نویسی نقش مهمی دارد؟

درسی از یک نرم افزار ۱۵ دقیقه ای

یکی از دوستانم (که برنامه نویس نیز نبود) آرشیو موسیقی مفصلی داشت. یک روز این موضوع برایش پیش آمد که بتواند فایل های صوتی تکراری موجود در هارد دیسکش را یافته و تصمیمی راجع به آنها بگیرد. شروع کرده بود به این که لیست فایل ها را بررسی کند و به صورت دستی فایل های تکراری را پاک کند. بعد از مدت کوتاهی از من پرسید: فرید امکان این وجود دارد برنامه ای بنویسی که فایل های تکراری را پیدا کرده و لیستی از انها به من نمایش دهد؟ چون تعداد فایلهای موجود در آرشیو من خیلی زیاد است.

نرم افزار 15 دقیقه ای

به او گفتم کار سختی نیست. امتحان میکنم. بعد از آن در حدود ۱۵ دقیقه (زمان کار را با toggl.com ثبت کردم) توانستم برنامه ساده ای بنویسم که در درایو خاصی فایل های صوتی تکراری را پیدا کرده و در یک فایل متنی گزارشی به کاربر ارائه دهد.

دوستم از نرم افزار استفاده کرد و با توجه به این که تعداد فایها صوتی موجود در آرشیو او بسیار زیاد بود، این برنامه کمک زیادی در یافتن فایل های تکراری بر اساس نام، به او کرد.

بعد از دیدن عکس العمل دوستم در مورد نرم افزار خیلی ساده ای که تهیه شده بود به این نکته بیشتر فکر کردم که موفقیت یک پروژه نرم افزاری (چه کوچک چه بزرگ) به این که چه مقدار کار فنی عجیب و غریبی برای آن انجام شده است وابسته نیست. یا به این که چه فناوری هایی در آن استفاده شده است.

عامل اصلی در موفقیت یک پروژه نرم افزاری استفاده درست از فناوری های موجود جهت رفع نیازهای اصلی کاربر هدف است.

در صورتی که نیاز اصلی کاربر رفع نشده باشد. واقعا مهم نیست که چه فناوری هایی و چه معماری های مرتبط و منظمی در نرم افزار استفاده شده است.

این درسی بود که من گرفتم از نیاز ساده یک دوست.

Greenfield development VS Brownfield development

code

به دنبال ترجمه فارسی این دو اصطلاح نیستم. مدتی پیش مقاله ای در مجله MSDN مطالعه می کردم که به اصطلاح Brownfield development مواجه شدم. به طور ساده تعریف این دو عبارت به صورت زیر هستند

Greenfield development: زمانی فعالیت های برنامه نویسی شما در این دسته قرار می گیرند که شما پروژه ای را از صفر شروع کرده باشید. پروژه ای که هیچ کدی از قبل در آن وجود نداشته باشد. یا پروژه ای که به صورت دوباره نویسی کامل انجام خواهد شد.

Brownfield development: زمانی که شما روی یک پروژه موجود کار می کنید و با تغییراتی که در آن ایجاد می کنید نسخه نرم افزار را هم افزایش می دهید، فعالیت های شما در این دسته قرار می گیرند.

با مطالعه و بررسی دسته بندی های بالا  متوجه خواهید شد که واقعا تمام فعالیت های برنامه نویسی هر برنامه نویس در یکی از دسته های بالا قرار می گیرد.

خصوصیات این دو نوع برنامه نویسی چیست؟ چه تخصص هایی برای انجام هر چه بهتر هر یکی از این انواع نیاز است؟

رفع ابهام

اولین موردی که خیلی مهم است در این جا مطرح کنم این موضوع است که هیچ یکی از این نوع کارهای نشان دهنده بلوغ یا پیشرفت یک برنامه نویس نیست. شاید این موضوع در ذهن بیاید که به طور مثال وقتی برنامه نویسی از یک حدی پیشرفت کرد دیگر روی پروژه های جدید کار خواهد کرد و کار بر روی پروژه های فعلی وظیفه برنامه نویسان کم تجربه و کم سواد است.

Brownfield development

با این که در بخش رفع ابهام این مورد را مطرح کردم که کار کردن روی هر یک از این انواع پروژه ها نشان دهنده پیشرفت یا عدم پیشرفت یک برنامه نویس نیست. ولی در صورتی که برنامه نویس کم تجربه ای هستید پیشنهاد اکید می کنم برای انجام چنین پروژه های داوطلب شوید. به چند دلیل

  • خواندن کد های نوشته شده توسط دیگران دانش و تجربه شما را افزایش خواهد داد. (همان طور که در اینجا مطرح کرده ام)
  • برنامه نویسی روی کارهای دیگران نیازمند این است که شما قوه یادگیری و انطباق سریعی داشته باشید و این خصوصیت شما تقویت خواهد شد

البته ناگفته نماند که کار روی کدهای موجود از نظر یادگیری وقتی بیشترین بازده را دارد که برنامه نویس های قبل از شما از نظر سواد و تجربه در سطح بالاتری از شما باشند.

نکته مهم دیگری که نیاز است به آن توجه کنید این است که وقتی پروژه ای که از قبل وجود داشته را توسعه می دهید، خیلی انتظار کار روی پروژه ای با تکنولوژی روز دنیا را نداشته باشید.

Greenfield development

این که به شما بگویند قرار است روی پروژه ای که در حال تولید است، کار کنید. و قرار است خالق مجموعه نرم افزارهایی باشید. احتمالا از هیجان دست از پا نخواهید شناخت. چون هر برنامه نویسی عشق ساختن نرم افزار جدیدی را در ذهن دارد. ولی آن روی سکه را هم ببینید. نرخ شکست پروژه های نرم افزاری در کشور ما بالاست، وقتی هیجان ساختن نرم افزار جدیدی وجودتان را فرا می گیرد به این موضوع هم فکر کنید!

برای نوشتن نرم افزارهایی که از صفر شروع شده اند به نظر من باید مدت های زیادی روی پروژه های دیگر کار کرده باشید. کدهای بسیار زیادی دیده باشید. در تیم های متعدد کار کرده باشید. خلاصه این که به نظر من باید تجربه قابل قبولی در برنامه نویسی و معماری داشته باشید. منظورم فقط سواد نیست. الگوهای طراحی را ممکن است خیلی از برنامه نویس ها از نظر تئوری آموخته باشند. ولی هنر استفاده درست و به جا از هریک از آنها نیازمند تجربه کار در پروژه های موفق و کاربردی است.

برنامه نویسی در پروژه ای که از ابتدا شروع شده است لذت های خاص خود را دارد ولی می تواند معایبی نیز داشته باشد.

  • عدم یادگیری مدیریت زمان: به این معنی که شما همیشه درگیر ایجاد امکانات جدیدی هستید و همیشه حق خود می دانید که زمان در نظر گرفته شده برای کارهایتان بیشتر از حد انتظار شود. چون بالاخره کار جدید است و قبلا انجام نشده است.
  • سندروم ایجاد همه چیز از نو: اگر شما به این سندروم مبتلا باشید اصلا علاقه ای به استفاده مجدد کدهای قبلی نخواهید داشت. به طور مثال اگر یک سیستم مدیریت دسترسی قبلا در سیستم های شرکت کار می کرده، شما تصمیم می گیرید از آن استفاده نکنید و معادل جدیدتر و به روزتر آن را ایجاد کنید. البته بعضی زمان ها امکان استفاده از کد های قدیمی وجود ندارد چون صورت مسئله دوباره نویسی همان ابزارها است.
  • تبدیل شدن به دانشمند برنامه نویسی: این مورد با مورد یک و دو بسیار هم راستا است. زمانی که شما علاقه خیلی زیاد به یادگیری الگوهای معماری و طراحی دارید و نوشتن نرم افزار بهانه ای می شود برای تمرین کردن آن الگوها، نه رفع نیازهای کاربران (که حقوق شما را تامین می کنند!)

هدف اصلی این نوشتار آشنایی با دو اصطلاح ذکر شده بود. در صورتی که مواردی خارج از موارد ذکر شده به نظر خواننده می رسد، خوشحال خواهم شد که آنها را مطالعه کنم.